domingo, 19 de abril de 2020

CIGC ho instituisaun Governo nian no UN agensia sira konaba Seguranca Alimentar (Food Security)

Minutes of Meeting
CIGC ho instituisaun Governo nian no UN agensia sira konaba Seguranca Alimentar (Food Security)
4 Abril 2020

Subject: Food Security

Seguranca Alimentar responsibiliza/modereda husi Sr.Francisco Gutteress

Opening
Task Force ba asuntu Seguranca Alimentar “Food Security” Sr.Francisco Guterres loke inkrontru hahu ho pontus importante rua bazea ba situasaun actual ne’ebe Nasaun Timor Leste hasoru iha situasaun emerjensia agora, ida hodi combate COVID 19. Centro Intergrado Gestaun Krize nian (Sala De Situacao) iha objective hodi hapara povo Timor tomak la-bele hasoru dificuldade seluk liu-liu iha asuntu hahan nian (hamlaha/mate tanba laiha hahan). Tan-ne’e Sr.Francisco husu ba entidade tomak ne’ebe iha kompitensia ba area hahan nian (Food Security) ne’ebe atende iha inkontru ne’e mai husi Governo, no agencia UN sira nian, bele aprensenta dadus no informasaun klaru no konkreta konaba halonusaa bele prepara ai-ha’n ne’ebe naton hodi tahan to’o tinan ida. Sr.Francisco fo’ tempu ba reprezentate sira hotu hodi hato sira nia hanoin no dadus konkreta konaba stok aihaan “FOOD STOCK” iha TIMOR LESTE agora.


Open issue
CLN
Presidenti CLN (Centro Logistic Nasional) Sr.Agostu Junio Trindade hatete katak stok Fo’os Nasional iha Fulan Janeiro to Marco Fo’s iha stock hamutuk 483,080 Toneladas. Maibe iha fulan Febreiro nia laran deit stock Fo’s tun fali ba 82,000 Toneladas tanba povo iha situasaun panico ho kazu positive COVID 19 ida ne’ebe deklara ona iha Timor.Tannee kompradores sira halo kompras iha loron ida deit  kuaze (62 Ton) 62 Tonelades.Tanba razaun numeru kompradores ba Fo’s sae makas iha kompania balun halimar ho folin fo’os nian. Tuir mai tuir dadus nebe relata iha inkontru total Fo’o’s agora 14,000 (Ton) Toneladas. Depois problema nebe hasoru agora mak kumesa ida dia 24 Marco Thailandia temporariamente hapara hatama Fo’o’s mai Timor ka la Esporta tanba razaun COVID 19 fatin barak taka (lockdown). Opsaun seluk kontaktu Veitnam maibe laiha resposta tuir mai informasaun ikus liu nebe simu horikalan folin Fo’os husi Veitnam sa’e double/dobru husi folin baibain. Alternativa seluk, ita baa hare Fo’os local tannee tuir dadus nebe hetan Fo’os local agora iha 306 (Ton) Toneladas. Kalkulasaun ba konsumides sira iha Timor Tomak fulan ida 30 Toneladas. Tannee ho resultado stock Fo’os nebe ita iha bele uza to’o fulan Julio tinan ida ne’e.

Ministeriu Agricultura
Reprezentante Ministerio Agricultura nian hato katak papel Agricultura nian mak garante aihaan ba populasaun. Tanne’e tuir dadus ne’be fo sai 483,080 Toneladas bele fornese to’o ba fulan Juliu tinan ne’e. Depois ita mos iha alternative aihaan seluk hanesan batar, iha fulan Abril to Maio ita iha 85,000 Tonelades nebe sei koileta, seluk tan mak aifarina, fehuk. Ita nia problema agora mak movimentu sai difisil tanba ita implimenta estadu emerjensia ho tipo lockdown Agrikultores sira defisil hatama aihaan mai Dili tanba laiha autorizasaun. Ministeriu Agricultura agora ne’e hare mos iha aspeto aihaan sira seluk nebe iha nutrisaun hanesan aumenta numeru hakiak manu local hodi hasae produsaun. 

WFP (World Food Program)
Reprezentate WFP nia hanoin iha inkontru ne’e nia iha ideas rua; ida tenki hatene stok aihaan agora depois buka hatene stok global ka iha mundo agora iha situasaun krize ne’e. Tanba tuir Senhor ne’e nia hanoin agora ita iha ona situasaun fornesedor aihaan nian troka ona tanba Thailandia, Sri Lanka no Myanmar sira hotu hasoru problema ne’ebe hanesan pandemia COVID 19. Tuir Senhro ne’e nia hare solusaun agora mai Timor bele simu importasaun Fo’os dalan iha rua India ho China. Tannee WFP bele sai parseiro hodi sai kompradoris ba Governo Timor hodi bele halo kompras ba Nasaun rua nebe temi ona. Tuir mai Senhro ne’e nia hanoin tempu/timing importante tebes razaun ba tranporte entre Nasaun, Shipping company sira bele hahu la tula ona sasan iha tempu lockdown total tuir nia hanoin.

FAO
Reprezentante FAO (Food and Agriculture organization of the United Nations) kresenta katak produto fresco local nia folin sa’e, tanba nia hare ba realidade estado imerjensia folin tomate kilo ida $1 sa’e on aba $2 tanba tuir nia hanoin iha razaun rua ida komprador menus no seluk tanba stok menus. Razaun ba problema sira ne’e tanba ita iha ona estado imerjensia ho regulamento lockdown ka limita ema nia movimentu hodi hapara to’os nain sira laiha posibilidade hodi sira nia produtu mai faan iha Merkadu. Solusaun ba problema ne’e Governo tenki hare fila fali regulamento ne’ebe limita agrikultor sira nia movimento. Iha situasaun seluk atu labele hamenus aihaan local iha Timor Tomak tenki mos halo aviliasaun rapida hodi hapara pesti sira nebe hatun produtu aihaan ka ataka fini sira nebe kuda ona.

UN Resident Coordinator
Nasaun Unidas nian reprezentante iha Timor Leste Sr.Roy Trivedy informa katak Nia iha pontus importante rua; importante ida mak tenki uza survey/studu konaba distribusaun nia lalaok oinsaa ona? Depois hare mos resultadu husi produtu nebe iha liuliu iha Timor Tomak. Segundo, ita mos tenki hanoin konaba tempu (‘Timing’) ba kompras husi Rai liur lais liu diak liu tanba Sistema lockdown bele hapara buat hotu liu-liu ba area transporte nian no Nasaun barak sei la faan ona Fo’os ba rai seluk.Informasaun seluk protesaun civil tuir los bele mos mai atende iha inkontru ohin nian tanba ita sei tama ba situasaun emerjensia humanus nian. 

MNEC
Reprezentante MNEC (Ministerio dos Negocios Estrangeiros e Cooperasaun) nian informa katak proposta husi nasaun rua nian Cambodia ho Thailandia hakarak kontinua ajuda hein deit proposta haruka ba sira depois bele hatama nafatin Fo’os mai.

MSSI
Tuir reprezentanti husi MSSI (Ministeriu Solidaridade Social no Inkluzaun) relata katak MSSI iha 500 sakas Fo’os nebe rai hela iha armajen depois MSSI la halo kompras ba Fo’os maibe rai hela hodi responde ba asuntu social.

Reprezentante husi Sala de Situasaun/Operasional

Kapitaun mar e Guerra, Pedro Klamar Fuik actual Director IDN, Nu’udar Estadu maior Kordenador resposta ba aprezentador sira hotu katak Departimento idaidak persija DADUS konkretu husi centru lojistic nian, Cmd PKF hakarak hatene dadus ne’e iha nebe? Tuir mai, Cmd PKF mos hakarak reprezentanti Governo sira nian tenki mai ho pedido ida hodi garanti produsaun local lao nafatin hanesan Sistema Agricultura nian funsiona ka la’e? Solusaun mak saida; persija planu nasional hodi responde ba situasaun actual hanesan tuir mai ne’e;

•Ita persija fo’ hanoin ba povo katak krize ne’e ba sese deit.
•Garante asesu ba iha seitor produtivo sira nian
•Medidas produsaun tenki mai husi dadus ikus nian. 
•Produsaun 85Mill Toneladas ne’e istimasaun deit ka realidade?
Kada Departamentu kompitensia nian tenki iha ‘PLANU de ASAUN’ hanesan tuir mai ne’e; tenki hare ba importante Seguranca Alimentar nian ‘Food Security’ iha situasaun imerjensia nian ne’e halonusaa? Solusaun hodi resolve, ita tenki kria ‘TASK FORCE’ mai husi idaidak nian instituisaun hodi iha kompitensia responde ba situasaun imerjensia nian, buka solusaun hodi la taka dalan ba produsaun aihaan sira nian.
Instituisaun sira hotu prepara aan ba iha situasaun lockdown nian saida deit mak ita tenki halo;
•Ita persija dadus kuandu ita tama ba iha asaun hodi taka total movimentu.
•Kestaun ba seguranca alimentar ‘Food Security’ importante tebes.
•Estadu iha stok (Stock) Fo’os bele garante to’o bainhira?
•Ita mos la bele haluha maluk sira nebe mai husi rai liur.
•Ita mos tenki garantia linha fornese aihaan nian tenki kontinua ka labele kotu.  

Dr.Rui  Araujo
Aumenta tan katak MNEC persija hare kestaun importasaun nian liuliu ba Nasaun rua hanesan Veitnam ho Cambodia tanba tuir informasaun husi distributor sira hatete katak importasaun husi Veitnam taka ona tannee MNEC persija buka dalan hato informasaun ruma konaba Veitnam nian tuir mai fo’ solusaun ruma konaba importasaun nian.Tuir informasaun nebe Dr.Rui simu husi seitor commersiu sira Veitnam laiha dalan ona.Solusaun MNEC persija hare dalan husi Governo nian ligasaun entre Governo hodi bele asegura importasaun iha tempu lockdown. 

Dr. Rui de Araujo
Solisiona husi inkontru ne’e Dr.Rui hatudu/hili Director CLN nian sai hanesan Liason Task Force hodi reprezenta instituisaun relevante sira hotu konaba asuntu seguranca alimentar nian hodi liga ba SALA de Situasuan konaba Seguranca Alimentar ka ‘Food Security’.
Regras importansaun iha tempu imerjensia nian hanesan tuir mai ne’e;

•Iha Flonteira ema mak la bele tama maibe kareta bele tama
•Motorista husi compradore sira bele organiza kondotor hatama sasan mai iha rai laran hodi kontinua negosiu.
Tannee Ministerio Agricultura fasilita importador sira hodi identifika kareta no produtu no kareta sira hotu para iha zona Internasional.Tanba ita tenki kria nafatin situasaun hodi combate COVID 19 tannee mantein nafatin regras distansia entre ema esportador sira ho importador sira.

Tuir mai reprezentante MNEC miam hato katak factor idda hapara no hamenus importasaun tanba kusta/presu importansaun nian sa’e liliu iha area transporte kuando para deit iha flonteira sei hetan difikuldade ba importador sira. Kestaun ne’e liga ba loading ho unloading cost. 
Solusaun husi ne’e mak Dr.Rui resposta katak AIFAESA tenki hare mos ba iha asuntu kalkulasaun presu iha tempu pre-COVID ho post COVID 19 klaru presu tenki duni troka laos AIFAESA fo’ todan deit ba negosiante sira. 
Iha informasaun seluk Dr.Rui hato katak Pe.Locateli hato informa mai katak iha Pe. Nia fatin atu halo koiletta ba batar 25 Hectares tannee persija ajuda husi operador sira. 

Reprezentante Gabineti Primero Ministro nian Sr.Domingos hato katak tuir informasaun nebe nia rona husi aprenzentasaun dadus antes stok aihaan nebe ita iha bele asegura to fulan Juliu tinan ne’e. Tuir mai nia fo’ ideas katak sebele persija asegura Mercado area rurais nian tanne’e Sr.Domingos hato ba SALA de Operasaun hato informasaun hotu ba iha S.E.Premeiro Ministru.
Ikus mai UN Resident Coordinator hakotu nia hanoin iha inkontru ohin ho pontus importante 6 hanesan tuir mai ne’e;
•Seitor privadiu sira persija aumenta numeru kompras nian.
•Agrikultor sira no Peskador sira tenki aumenta sira nia kuantidade produsaun nian.
•Dadus no monitoriza ba presu no buka hatene saida deit mak akontese iha situasaun agora ho kondisaun ne’e persija kria grupu ida hodi halao asuntu ne’e.
•Ekipa lojistic tenki servisu agora
•Asuntu umanetaria nian konaba fornese aihaan nian liu husi dalan Sistema Nasaun Unidas nian servisu hamutuk ho protesaun civil konaba stok aihaan.
•Finaliza mesangem nebe klaru konaba seguransa alimentar iha Timor leste kaundu populasaun hasoru situasaun defisil bele kontaktu ba MSSI nia parte hodi resolve seguranca alimentar iha Timor laran tomak.
Hodi taka dehan distribusaun local persija hare fali tan.

To conclude;
•MNEC persija kontaktu ba Cambodia ho Thailandia hodi resolve importasaun no aumenta stock iha rai laran. 
•Transporte ba linha distribuisaun aihaan nian tenki kontinua lao nafatin tannee persija komprende mos konaba presu sa’e tanba distribuisaun menus husu ba MTCI ho MNEC hare mos ba kestaun sira ne’e.
•Persija studu konaba viabilidade konaba stok Fo’os nian
•Sr.Francisco Guterres dehan Sala de Operasional de Crize haluha konvida Ministerio transporte no Financa relasaun ho shipping company.
•Task force ba seguranca alimentar ba seguranca social aihaan nian kria hodi hare ba ajuda alimentar umanetaria nian bele mos sai hanesan stok ba situasaun emerjensia nian.

Sugestaun;
Task Force ba seguranca alimentar tenki mai ona ho informasaun foun iha inkontru aban dia 5 de Abril 2020 no CIGC persija resultado iha loron Segunda, dia 6 de Abril 2020.

Sem comentários:

Enviar um comentário